“Thu hồi đất cho đô thị kinh tế là quy định không văn minh”

GS.TSKH Đặng Hùng Võ - nguyên Thứ trưởng Bộ TN-MT, phụ trách lĩnh vực đất đai trao đổi về những nội dung được đưa vào dự thảo luật Đất đai sửa đổi sau đợt góp ý kiến vừa qua. Bản dự thảo này sẽ được đưa ra Quốc hội xem xét thông qua trong kỳ họp thứ 5, bắt đầu vào tuần tới.
Bản dự thảo mới nhất luật Đất đai sửa đổi, Bộ TN-MT vẫn đưa ra 2 phương án về vấn đề thu hồi đất đối với các dự án phát triển kinh tế tầng lớp. Phương án thứ nhất giữ nguyên quan điểm thu hồi đất cho các dự án kinh tế, tầng lớp. Phương án thứ 2 không quy định việc thu hồi đất cho các dự án phát triển kinh tế, tầng lớp nhưng lại chia các dự án vào các nhóm được thu hồi đất vì mục đích ích quốc gia, ích công cộng, phục vụ an ninh, quốc phòng. Theo đó, các dự án như làm khu công nghiệp, khu kinh tế, khu thành thị mới… do Thủ tướng hoặc Chủ tịch UBND tỉnh hài lòng chủ trương đầu tư … đều được Nhà nước thu hồi đất. Nhiều ý kiến lo ngại, luật mới như vậy vẫn để ngỏ “cửa”… chạy dự án cho các nhà đầu tư sau này?
Theo chuẩn mực đưa ra giờ, người ta chỉ xem xét thu hồi đất cho 3 mục đích vì ích quốc gia, ích công cộng, phục vụ an ninh quốc phòng… mà không tính cho các dự án thuần túy kinh tế. Dự án phát triển kinh tế tầng lớp, theo đó, là một khái niệm không mạch lạc. Đã gọi là dự án tầng lớp, hoặc kinh tế - tầng lớp kết hợp thì thường sẽ thấy được mục đích vì ích công cộng. Theo tôi, giờ chỉ cần tách ra nhóm dự án vì mục đích thuần túy kinh tế. Viết thêm “vế” tầng lớp vào làm rối thêm vấn đề.
Trường hợp này, cần loại bỏ hoàn toàn các dự án kinh tế ra khỏi cơ chế Nhà nước thu hồi đất. Còn trường hợp các dự án có thể vì ích của nhà đầu tư nhưng vẫn mang tính công cộng thì khi đó Nhà nước vẫn có thể thu hồi đất.
Trong trường hợp đó, vẫn có không ít ý kiến băn khoăn về khả năng tách bạch, xác định được một dự án như nà thuần túy kinh tế khi bất cứ dự án, công trình nào cũng đều phải đặt trên nền tảng là sự kết nối với cộng đồng?
Tôi có thể nêu thí dụ ngay. Một dự án gọi là “chỉnh trang thành thị”, nghe có vẻ rất tầng lớp, nhưng nhà đầu tư lại chỉ cần khoảng một vài nghìn mét vuông đất để xây siêu thị hoặc trọng điểm thương mại hoặc vài trăm mét vuông để xây một trạm xăng vì thuần túy dịp "làm ăn" của mình. Kiểu dự án đó không thể được xếp là vì mục đích công cộng. Đó là vì mục đích "kiếm ăn" ở một khu dân cư nào đó, khu thành thị nào đó.
Do giá đất đai trong thành thị rất cao, tiềm năng thu lợi lớn nên nhà đầu tư mong muốn Nhà nước thu hồi đất để giao cho mình. Lợi dụng quyền thu hồi đất của Nhà nước để phục vụ ích kinh tế đơn thuần của nhà đầu tư trong trường hợp này là không đúng. Đó chính là ranh giới mà chúng ta phải xác định cho được: Dự án nà vì ích quốc gia, ích công cộng.
Nhưng khuôn hẹp phạm vi xác định tính chất thuần túy kinh tế đến mức đó thì ngay những dự án làm khu thành thị mới, xây nhà thương mại để bán mà dư luận bức xúc nhiều thời gian qua vẫn nối “lọt cửa”. Quy định theo hướng này liệu có khả năng giúp cắt giảm được đáng kể hiện trạng phức tạp của vấn đề?
Đến phần này ta mới đang bàn thảo vấn đề cơ chế thu hồi đất hay không thu hồi. Sau khi bàn xong việc này mới tính đến cơ chế bồi hoàn khi thu hồi.
Để khắc phục việc người dân được bồi hoàn thấp trong khi nhà đầu tư thu lợi lớn thì cần có cơ chế khác. Nhà nước vẫn thu hồi đất nhưng phải dùng cơ chế san sẻ ích, tức người mất đất có quyền được san sẻ ích từ dự án đầu tư. Đây là cách thức bồi hoàn mà Việt Nam chúng ta chưa đề cập đến. Cơ chế không đồng bộ khi thu hồi đất gây ra nhiều bất bình của người dân mà đôi khi sự bất bình đó cũng vô lý.
Để phát triển khu thành thị mới, các nước họ vẫn sử dụng cơ chế góp đất và điều chỉnh lại đất đai, việc thu hồi đất được gắn với quy hoạch thành thị, người mất đất luôn nhận lại được một phần đất thành thị nhất mực. Theo cơ chế này, quyền lợi từ phát triển thành thị được san sẻ ngay cho cư dân tại chỗ.
Cơ quan soạn thảo cũng lập luận việc không ứng dụng cơ chế trưng mua với các dự án kinh tế tầng lớp là để đảm bảo nguyên tắc sở hữu tụ hợp, trong đó Nhà nước là đại diện chủ sở hữu, để giúp Nhà nước chủ động trong việc làm quy hoạch?
Ngay cả việc xác định sở hữu toàn dân thì vẫn phải trọng quyền của người sử dụng đất. Tôi cho rằng không thể lấy lý do đó ra để biện minh. Sự thật, nhiều nước khác còn dùng một từ mạnh hơn từ thu hồi đất để khẳng định quyền lấy đất của Nhà nước, đó là từ “chiếm giữ đất” - quốc gia có quyền chiếm giữ đất đai của tư nhân.
Tôi cho rằng nhiều người không ưng cách dùng từ “thu hồi” vì nó sẽ tạo nên một môi trường dùng đất bất ổn định cho người dân, tức quốc gia giao đất rồi một ngày nào đó lại quyết định thu lại để giao cho người khác. Cách đó gây ra cảm giác rủi ro cho người đang dùng đất. Nên dùng từ cho chuẩn hơn, khi quốc gia thực hành quyền chiếm giữ đất thì phải có nghĩa vụ đền bù thỏa đáng và chỉ được vận dụng trong những trường hợp thật cấp thiết. Từ "thu hồi" dễ bị lạm dụng theo nghĩa quyền lực tất nhiên về đất đai của quốc gia, dễ dẫn đến lạm quyền, vận dụng sai luật pháp.
Bản dự thảo Hiến pháp được chỉnh lý mới đây nhất đã tả ý kiến rất rõ ràng là không thu hồi đất cho dự án kinh tế, từng lớp. Điều này được cho là “vênh” so với ý kiến phân chia các dự án về 3 nhóm mục đích như ông đã đề cập trong luật Đất đai sửa đổi đến thời khắc này?
Tôi cho rằng nếu Hiến pháp tả như thế lại là… quá tay. Chỉ xác định không thu hồi đất cho các dự án kinh tế như phân tách ở trên mới là thích hợp. Nếu ghép cả đích từng lớp vào thì lại "tự mình lấy đá ghè vào chân mình" mất rồi. đích từng lớp thường gắn với mục đích công cộng, tỉ dụ như xây dựng bệnh viện, trường, nơi xử lý chất thải, v.v. quốc gia thu hồi đất trong trường hợp này là có lý và người dân cũng dễ đồng thuận.
Chính vì vướng chỗ này mà dự thảo luật đất đai sửa đổi đi theo hướng chẻ các dự án này ra để quy về các mục đích công cộng, lợi. nhà nước, quốc phòng, an ninh như cách quan niệm truyền thống trước đây… Theo đó, những thứ có thể vận dụng cơ chế quốc gia thu hồi còn nhiều hơn so với quy định trong luật Đất đai 2003.
Luật Đất đai sửa đổi dự định sẽ được ưng chuẩn trong kỳ họp tới đây trong khi Hiến pháp sửa đổi vẫn đang được xây dựng. Với những điểm còn “vướng” nhau như này, việc chỉnh quy định thu hồi đất cho dự án kinh tế - từng lớp sẽ là quy trình ngược?
Tôi cho rằng theo quy trình thì cần ưng chuẩn Hiến pháp trước những luật có liên hệ nhiều tới Hiến pháp. Tôi cũng có chất vấn một câu rưa rứa với một số cấp vụ của Tổng cục Quản lý đất đai thì được biết là Luật cứ ưng chuẩn cho đúng kế hoạch, nếu Hiến pháp được ưng chuẩn mà khác với Luật thì lại tiếp kiến… sửa Luật cho thích hợp Hiến pháp.
Xin cảm ơn ông!